АҚЫРЗАМАН ТАЯУ МА?

Қайран менің әжем! Биссимил-лаһир-рахмани-рахим! Елге тыныштық бер, бәле-жалаңнан сақта, үйдегі-түздегіні аман қыла гөр, Жаратқан! — деп отырушы еді. Және: «Құдай, зәуір-қайыр дұшпаннан сақта, бұрынғылар, «қара қытай қаптаса ақырзаман болар» деуші еді, беті аулақ, — дей, өзінен-өзі күбірлей бір Аллаға сыйынып, мінәжат ететін-ді. Баламыз ғой, нені аңғара бергенбіз, әжемнің «осы қара қытайы кім, алыстағы қытайды несіне аузына ала береді» деуші едік, сөйтсек... Ақтабан шұбырынды заманынан хабардар кейуана әжекем келешек күнді де ойша шолып, саралай отырады екен-ау көңілімен.

Бүгіндері сол қара қытаймен еншілес, көршілес боп алдық. Мүлдем жақынбыз. Алыс-беріс тәуір, қатынас артылып жыртылады. «Достық» деген елшілік бар — жатырқау жоқ, қытай заттары күнделікті өмірімізге еркін кірді. Еркін кірді деуіміз аз, тіптен аралас-құралас жымдасып кеттік қой — бұл жасырын емес.

Қытай дегенен шығады, қытай бүгінде есіктен кіріп, төрге озатынды шығарыпты. Базарларымызға бұрын сауда үшін кіретін еді, енді дүкендерімізге иелік жасайтын дәрежеге де жетіп қалғандай. Қазір қытай сауда-сатымы кез-келген қалаларымызда алдыңғы кезекке шыққан. Қытай саудагерлері бүгіндері қазақты есігінде ұстап, ұлдарымызды құл, қыздарымызды күң ете бастаған. Бұл және ерсі көрінбейтін боп алды. Көз үйреніп кетті.

Қытайға тұрмысқа шыққан, әуелі некелесіп алғандарын мақтан көретін бойжеткендеріміз бен жалғызілікті қаракөздерімізді көргенде арқаң құрысып, беттен от шығады. Бірақ қайтесің, бәрі тағдыр, әйтсе де біздегі шындық осындай. Күнкөріс қамын ойлаған жұрт мұның артын бағып, соңын бажайлап жатқан жоқ. Жат жұрттың ішке енуінің бұл бір түрі.

Бұл бұл ма — қытайлықтар енді өндіріс саласына ауыз салған. Мұндай шараларды олар Мемлекеттік өзара келісім шарт жүйесімен жүргізуде. Мұнай мен газға иелік етуді мансұқ тұтқан бұл көршілеріміз қазір Қазақстанды толайым сатып алуға әрекет жасап бағуда. Бұған жол да, тәсіл де көп. Қазақ жерін жаппай «жаулап алу» науқаны бұл күнде қызу қарқынмен қолға алынғаны соншалық, біздің билік пен қытай арасында қара алтынға байланысты қомақты келісімдер жасалып хатталуда.

Сөйтіп энергетикаға тапшы держава үшін Қазақстан оңай олжа көзі болып тұр. Қазірдің өзінде «Маңғыстаумұнайгаз» компаниясының тағдыры қытайлықтардың қолына көшуге даяр, елдегі мұнай-газдың 28 пайызын иеленеді. Бұл көрсеткішті таяу арада 40 пайызға көтермекші. Осы 40 пайыздың астарында көп сыр болуға тиісті. Егер олар бүгіндері 97 пайыз акциясы бар индонезиялық қожайындарға қолқа салып, «Маңғыстаумұнайгаз» компаниясын бүтіндей сатып алу ниетін көздеп жүрсе, бұл ойы теріс пе?

Әрине қытайлықтар мұндай мүмкіншілікті қалт жібермеуге бар күшін салады. Осылайша қалталы миллиардтар мекені саналатын қытай өз ұпайын түгендеуде. Өйткені олар жер қадірін біледі. Жер қат. Ал біз ше? Жерімізді, жеріміздің байлығын сатып осылай кең қолтықтанып жүрміз. Сумандаған суық жортуылшы қадамын білімсіз басып, құмырысқаның ирек ізімен бізге қарай иненің жасуындай жол салып, ішке енсе саңылау көбейе бермей ме? Сонда іргені кім қымтар? Қара қытайға есікті ашып тастап, түрік ағайындарды төбеге шығарып, тағысын тағы баяғы өзі сары, көзі көк жұртты дандайсыта маңайға топырлатқаннан не ұтыс таптық.

Алпауыт инвесторлар дейтін жарылқаушыға ауыз ашып жүріп алдарқанып қалмаймыз ба осы? Рас, жаһандану заманында қазақ томаға тұйық өзімен өзі болсын деп ешкім айтпайды. Олай үндесек қателікке ұрынармыз. Мың өліп, мың тірілген біздің киелі ел, әзіз жұрт әлемдік кеңістікке шығып өзін танытса кәні, бірақ әлім-берім есті мінезінен жаңылмай, бөтенге есе жібермей, ата қонысына ие боп тұрып, басқамен тепе-тең дәрежеде аралас-құралас болсақ сөз басқа. Ал жарқ еткен сәуле — Тәуелсіздіктің дәмін жаңа тата берген тұста жер сатып, ен байлықты басқаларга игертіп қызығын көреміз деу оғаш қылық, керенау жалқаулыққа жатса керек. Жаттың жарылқамайтынын, сырттың сауырдан сипамайтынын және ескерейік.

Осындайда Шақшақұлы Жәнібек еске түседі. Ол Төле биге: «Түзу мылтық, ұшқыр қүс, жүйрік ит, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат — бесеуін жиып қойдым. Боз бала болып ерлік қылайын ба? Үлгі алып, билік құрайын ба? Елінде кәрін болса — жазулы тұрған хатың. Жайлаған көліңнің алдында төбе болса — ерттеулі тұрған атың, деуші еді, ақыл сұрайын деп келдім», — деген ғой. Сонда Төле шешен: — Менен ақыл сұрасаң: Өгізді өрге салма, қанатың талар. Наданға көзіңді салма, сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа, сенімің кетер. Дұшпаныңа шынынды айтпа, түбіңе жетер. Жал-құйрығы қалың деп, жабыдан айғыр салма, жаугершілік болғанда, жағдайлап мінер ат тумас. Жақының үшін — жақсының жағасынан алма, жерің тарылар.

Ит жүгіртіп, құс салсаң — әуейі боларсың. Әйел алсаң — көріктіні алма, тектіні ал. Мақтаншақ жігіт жисаң, жөніңнен шығарсың, ұрыншақ ат жаз жарға, қыс қарға жығар. Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар, ақылдың түбі құт болар. Қарап отырғанша, бір нәрсеге жарап отыр, кәсіп болмай, нәсіп болмас. Қабырғадан қар жауса, атан менен нарға күш, ел шетіне жау келсе қабырғалы биге күш. Менің ақылым осы, — депті. Төле шешен сөзі бүгінде білгенге білік, естімегенге дәріс, есте ұстағанға даналық сөз! Ойланған опынбайды.

Сөз түйінін Бұқар жыраудың Абылай ханға айтқан: «Қарағай — судан қашықтап, шөлге біткен бір дарақ. Шортан — шөлге шыдамсыз, балықтан шыққан бір қарақ. Ойлама шортан ұшпас деп, қарағайға шықпас деп. Күнбатыстан бір дұшпан ақырда шығар сол тұстан. Күншығысқа карайды, шашын алмай тарайды. Құдайды білмес, діні жоқ, жамандықта міні жоқ, өзі сынды бір кәпір жаяулап келер жұртыңа!

Жағалы шекпен кигізіп, балды май жағар мұртыңа. Жебірлерге жем беріп, ел қамын айтқан жақсыны сөйлетпей, ұрар ұртына. Бауыздамай ішер қаныңды, өлтірмей алар жаныңды, қағазға жазар малыңды, есепке салар барыңды, еліңді алар қолыңнан, әскер қылар ұлыңнан!» — дейтін жауабымен түйген жөн. Заман қилы, өмір шытырман, қоғам түйткіл, тағдыр күрделі, тіршілік құбылмалы. Кезең өтпелі. Осыған қарап кейде бала кезімде әжем айтып отыратын мінәжат сөзі жадымда тіріледі. Ақырзаман таяу келіп қалған жоқ па, осы?